اندیشیدن جوهر به معنی شناختن خدا است . جوهر را نمی توان تصور کرد . تنها می توان او را اندیشید . عناصر اصلی تفکر اسپینوزا درباره خدا را در اینجا می آورم . دو صفت اول پیچیده نیستند و می توانید خودتان مطالعه کنید . صفت سوم مهم است و بیشتر توضیح می دهم .

نخست : خدا هست . تعقل جوهر یا خدا ، با شناختن او یکی است . روش اثبات مشابه همان " می اندیشم پس هستم " دکارت است .

دوم : جوهر نامتناهی است . هر چه واقعیت یا هستی یک ذات بیشتر باشد صفاتش که مبین ضرورت و سرمدیت و بی نهایتی است ، بیشتر است و از این رو هیچ امری روشنتر از این نیست که در تعریف ذات مطلقا" نامتناهی باید گفت ذاتی است دارای صفات بی شمار و بی نهایت . ما آدمیان تنها دو صفت از صفات جوهر را می شناسیم : اندیشیدن و بُعد . ولی اگر صفات جوهر منحصر به این دو بود ، جوهر مطلقا" نامتنهاهی نبود . ذهن آدمی نه از طریق دریافت مستقیم و نه از طریق استدلال و استنتاج نمی تواند جز به آن دوصفت دست يابد . خدا با صفات بی شمار و بی نهایتش دست نیافتنی است .

سوم : خدا تجزیه پذیر نیست . در جوهر جدایی نیست . از این رو جدایی امکان و فعلیت در او وجود ندارد . آنچه او می توانست بیافریند ، آفریده است . در فهم نامتناهی خدا چیزی نیست که در واقعیت وجود نداشته باشد . همه اینها به چه معنی است ؟ این یعنی هر آنچه از اراده در خداوند می شناسیم بالفعل مطلق است . خداوند موجودی نیست که هر روز چیزهای تازه ای در جهان بیافریند . مثلا" نوزادی که متولد می شود آفریده جدیدی از خداوند نیست بلکه مجموعه ای از قوانین طبیعی است که باعث تولد این نوزاد می شود . بنابر این این تفکر که خداوند جهان را در 6 روز آفریده کاملا" بی معنی است . اراده خداوند جزئی از وجود اوست و از او جدا نیست . اینگونه نیست که خداوند همچون موجودی سبکسر نشسته باشد و مدام به کار جهان نظارت داشته باشد . کسی که خدا را همچون شخصیتی تلقی می کند ، آزادی خدا را به معنی پیروی از هوا و هوس می انگارد ، و قدرت او را در این می بیند که هر چه بخواهد می تواند بکند . پاسخ اسپینوزا در این مورد چنین است : چنین قدرتی دقیقا" محدودیت قدرت او می بود ، و دال بر بی نهایتی و نامحدودی عمل کردن آزاد و در عین حال ضروری او نمی بود ؛ بلکه حاکی از انتخاب میان چند امکان و به عبارت دیگر سقوطش به محدودیت می بود . اثر بخشی نامتنهاهی خدا همیشه و همه جا حاضر است . از این رو برای ما دریافتن این که خدا اثر نمی بخشد همانگونه ناممکن است که دریافتن نبودن خدا .

چهارم : خدا یگانه است . یکتایی خداوند یکتایی عددی نیست . وقتی که ما ماهیتی را شناختیم ، نخستین بار با توجه به وجود آن می گوییم یکی است یا چندتا . ما چیزها را هنگامی با توجه به تعدادشان می شناسیم که آنها را تحت نوع مشترکی در نظر می گیریم . هیچ چیز را نمی توان یکی یا یگانه نامید مگر پس از شناخت چیز دیگری که با او همسان و برابر است . مثلا" زمانی ما می توانیم بگوییم 1 کتاب یا 10 کتاب که کتاب را به عنوان یک نوع پذیرفته باشیم که می تواند همسانهایی داشته باشد . از آنجا که برای خداوند همسانی قائل نیستیم  و نوعی قائل نمی شویم یکتا نامیدن او درست نیست. به جای آن می گوییم همه چیز خدا و در درون خدا است . " چون ما درباره ماهیت خدا تصوری کلی نمی توانیم به دست آوریم از این رو کسی که خدا را یکتا می نامد ، درباره خدا تصور درستی ندارد ، و یا درباره او سخن نادقیق می گوید . "

پنجم : خدا تعین ناپذیر و غیر قابل تصور است . خدا را فقط می توان اندیشید . هر گونه محدود ساختن ها و تعینات و تصورات ، آگاهی درباره خدا را آشفته می سازد . هر گونه تصور از خداوند ، واقعیت او را در ذهن ما مخدوش می سازد . عامه مردم چنین می کنند و در عالم خیال برای خدا توانایی انسانی قائل می شوند و راستی این سخن از اینجا پیدا است که عوام الناس خدا را همچون آدمی یا شبیه آدمی می انگارند . اسپینوزا می گوید اگر مثلثها و دایره ها را زبان می بود خداوند را به صورت دایره و مثلث تصور می کردند . بیشتر انسانها خداوند را همچون پادشاهی می انگارند که گاهی خشمگین و گاهی خوشحال می شود . آنگاه که مغضوب است همه چیز را نابود می سازد و خرابی ها به بار می آورد و آنگاه که خوشحال است نعمت بر بندگانش نازل می کند . مردم بیهوده نتیجه تلاش خود را به خدا نسبت می دهند و و به این فکر نمی کنند که خداوند پادشاهی نیست که هر از گاهی به خاطر تلاش و زحمت مردمش به آنها نعمت عطا کند و هر گاه از عمل آنها راضی نبود آنها را از نعمتها محروم کند . اسپینوزا می گوید اگر از من سوال کنید آیا درباره خدا همانگونه اندیشه روشنی دارم که درباره مثلث خواهم گفت آری و اگر از من بپرسید درباره خدا همانگونه تصور روشنی دارم که درباره مثلث پاسخ خواهم داد خیر . ما نمی توانیم خدا را تصور کنیم بلکه تنها می توانیم او را بیندیشم . از این رو تصور کردن خدا همچون شخصیتی ، محدود کردن او است . خدا نه فهم دارد و نه اراده ، بلکه صفت اندیشیدن را دارد و فهم و اراده به عنوان حالت از آن صفت می آید . خداوند حرکت و سکون ندارد بلکه صفت بعد دارد و از آن صفت حالات حرکت و سکون پدید می آیند . فهم و اراده و حرکت و سکون مخلوقند و نتیجه وجود خدا نه خود خدا . حق نداریم بگوییم خدا از کسی چیزی می خواهد یا از چیزی بدش می آید یا خوشش می آید . اینها همه صفات آدمی هستند و در نزد خدا جایی ندارند .

ششم : دوری و نزدیکی خدا . اسپینوزا خدا را هم بسیار دور از جهان می اندیشد و هم بسیار نزدیک به جهان . اینکه خدا از جهان دور است اینگونه تعبیر می شود که اگر چه ما حالاتی چون فهم و اراده برای خداوند قائل می شویم اما همانگونه که در بالا توضیح دادیم اینها صفات انسانی است و در خدا راه ندارد . نزدیکی خداوند به جهان اینگونه بیان می شود که همه چیز معلول خدا است و از این رو خدا در همه چیز است . خدا از جهان جدا نیست . او برای جهان چنان  علتی نیست که در جهان مستحیل شود بلکه علت ماننده است . ما خداوند را با آن دو صفت اندیشیدن و بعد می شناسیم و بدین سان خداوند در ما و طبیعت ما حاضر است و از ما جدا نیست اما در عین حال خود جوهر مطلقا" غیر از اینها است و به هیچ وجه قابل مقایسه با این حالات نیست .

نوالیس درباره اسپینوزا می گوید : اسپینوزا سرمست خداست . و رنان می گوید : شاید اینجا خدا از نزدیکترین نقطه ها دیده شده است. شلایرماخر درباره او می گوید : بی نهایت هم آغاز او بود و هم پایان او .

پاورقی : آنچه در بالا توضیح دادم نیاز به تامل کافی دارد . باید مطالب را به دقت بخوانید و هر جمله را که می خوانید اندکی درباره اش فکر کنید . بعد باز ادامه دهید . مطلب را چند بار بخوانید و سعی کنید برداشتهایتان را برای خودتان مرور کنید . به این شکل خدا را آنگونه که هست خواهید شناخت . نه آلوده به تفکرات خرافی انسانی .